یونسکو و سازمان ملل متحد در سال 1993، سوم ماه می (سیزدهم اردیبهشت) را به عنوان «روز جهانی آزادی مطبوعات» نامگذاری کردهاند. روزنامهنگاران آفریقایی در سال 1991 در ویندهوک، پایتخت کشور نامیبیا، «اعلامیهی ویندهوک» را صادر کردند و طی آن خواستار آزادی، استقلال و تنوع در رسانههای آفریقا شدند و یونسکو نیز در همان سال از آنها حمایت کرد. دو سال بعد مجمع عمومی سازمان ملل این روز را به رسمیت شناخت؛ به این ترتیب یک ابتکار کاملاً آفریقایی زمینهساز نامگذاری این روز جهانی شد.
مردم و نهادهای سراسر جهان هر ساله این مناسبت را گرامی میدارند. این روز، فرصتی است تا بار دیگر به نقش کلیدی رسانهها به عنوان «نگهبانان حقیقت» بنگریم و یادآور شویم که دسترسی به اطلاعات، حق بنیادین همه انسانهاست. این رویداد فراتر از یک نماد ساده و هشداری جدی درباره خطراتی است که در سراسر جهان آزادی بیان و استقلال رسانهها را تهدید میکند. آزادی مطبوعات کالایی لوکس نیست، بلکه ضرورتی حیاتی برای پاسداری از حقوق بشر و تضمین شفافیت در جوامع به شمار میرود.
در دنیای امروز، اطلاعات با سرعت زیادی جابهجا میشود و رسانههای مستقل نقش مهمی در تشخیص شایعه از حقیقت دارند. آنها فساد را افشا میکنند و دیدگاههای گوناگون را به نمایش میگذارند. بدون آزادی مطبوعات، دموکراسی آسیب میبیند و صدای گروههای آسیبپذیر جامعه به جایی نمیرسد.
در گذشته، سانسور مستقیم و فیزیکی در مطبوعات رایج بود. اما چالشهایی که امروز روزنامهنگاران با آنها روبهرو میشوند، شکل تازهای پیدا کرده است و برای کنترل اطلاعات از ابزارهای پیچیدهتری استفاده میشود. بعضی کشورها قوانینی علیه «اخبار جعلی» وضع میکنند که فضا را برای فعالیت رسانهها تنگ میکند. فشارهای اقتصادی هم یک چالش بزرگ است. از سوی دیگر وقتی رسانهها به تبلیغات دولتی یا گروههای ویژه وابسته میشوند، استقلال خود را از دست میدهند.
در بسیاری از نقاط جهان، مخصوصاً در مناطق جنگی، جان روزنامهنگاران در معرض خطر است و بسیاری از آنها بازداشت یا کشته میشوند. جنگ سایبری و هوش مصنوعی هم چالش تازهای برای روزنامهنگاران ایجاد کرده است. تکنولوژیهای جدید امکان ساختن و پخش انبوه اطلاعات جعلی را فراهم میکنند. این فناوریها تشخیص حقیقت از دروغ را برای مردم عادی سخت میکنند. از سوی دیگر آزادی مطبوعات به آبادانی و پیشرفت کشورها کمک میکند. پژوهشها نشان میدهد که فساد در کشورهایی که رسانههای آزادتری دارند، کمتر است. این کشورها از حکمرانی بهتری برخوردارند و در بحرانهای بهداشتی و محیطزیستی موفقتر عمل میکنند. رسانههای آزاد همچنین میتوانند حاکمان را پاسخگو کنند. شهروندان هم با کمک این رسانهها تصمیمهای آگاهانهتری میگیرند.
امروزه اینترنت و شبکههای اجتماعی مرزهای سنتی مطبوعات را کمرنگ کردهاند و هر شهروندی میتواند مانند یک روزنامهنگار عمل کند. همگانی شدن تولید و پخش خبر، هم یک فرصت و هم یک تهدید محسوب میشود. از یک سو، صدای مردم به سرعت به گوش جهانیان میرسد و از سوی دیگر، پخش بیرویه اطلاعات نادرست میتواند هرجومرج اجتماعی به بار آورد. به همین دلیل، امروز «سواد رسانهای» به مهارتی ضروری برای همه تبدیل شده است؛ همه باید بیاموزند در میان حجم انبوه اطلاعات، حقیقت را از دروغ جدا کنند.
روز جهانی آزادی مطبوعات به ما یادآوری میکند که آزادی مطبوعات خودبهخود پایدار نیست و نیازمند مراقبت دائمی است. آزادی مطبوعات یک روند ایستا نیست، بلکه همواره به تلاش و حمایت نیاز دارد. ما باید از روزنامهنگاران حمایت کنیم، دولتها باید قوانین حامی آزادی بیان را تقویت کنند و جامعه نیز سواد رسانهای خود را ارتقا دهد. این مسئولیت بر دوش دولتها، سازمانهای مدنی و تکتک ماست. تا زمانی که حقیقت در سایه ترس یا سانسور پنهان بماند، به جامعهای سالم و پیشرفته نخواهیم رسید.
